साद चित्पावनीचो - जाने. २०२६

काणकोणातले पर्तगाळी मठात भव्य अशा श्रीराममूर्तीची स्थापना जालेची बातमी वाचली अणि रामनवमीच्यो कितक्यो तरी आठवणी मनात दाटोनी आयल्यो.

माजे मामाचो गांव खडकी – सत्तरी. त्याहां रामाचां देउळ से. रामनवमीचो उत्सव मोठे प्रमाणात साजरो करसत. माजे ल्हानपणात आमी दोघां तिघां भावंडां आईबरोबर दरवर्खा खडक्या जात सलों. रामनवमीचे दिवसा सकाळां लोक्कर उठोनी तयारी करनीं चालत मामात्यां जायवेचां. भुरगेंचे चालीन दोन एक वरां लागत सली हे नक्की.

वाटा म्हादय लागत सली. पेलतडी गांव. ते दिवसांत नयला उतार सत सलो. पण वाटांत मोठेमोठे शेळो धरनी सामके सुळसुळीत जालेले गुंडे सत सले. तेत्थीन वाट काडीत जायवे खूप वेळ लागत सलो. जुतीं काडनी हातांत धरनी गुंडे चुकवीत वाट काढताना वेळ लागत सलो. ताईन हात धरलेलो सतानाय एक दोन वेळा गुंडेची पायभेट हत सलीच. मोग एकमेकांना हसता हसता मात्सां तरी भीजे हतच सलां. पण म्हादय दिसली का मामात्यां पावले सारकां दिसत सलां.

पेलतडी पावतकच तोंडावर पाणी मारनी, नी पोसेत्थीन पाणी प्येतकत पुडले वाटावर पावलां नेटान पडत सली. पुढां एक बारीकशी धड काढली की गांव लागत सलो. तांबडो रस्तो, बारीक मोठी गावठी नळेंची घरां, पोरसां, लाकडांच्यो खोपी, अणि चुकोनी कारो गोठोय दिसत सलो. पुढां गावांतले झरीकडा पावलों का आमी एकदम शूर होवनी मामाचे घराचे वाटान किरावीत सुटत सलों. हात-पाय धोवले की मामी पोहू नाय जाले लाह्यांचे पीठाचे लाडू असां कितांतरी खायवे देत सली. मग आमी भुरगीं खळेत खेळत सलों. मामीबरोबर बारीकसो तांब्यो घेवनी पाटावर पाणी हाडे जात सलों. मनात मात्र देवळाकडा कय जायवेंचां होच विचार घोळत सत सलो.

माजां खेळाकडा लक्ष लागत नतलां. कितको तरी वेळ ज़ालो. एतां रामनवमी चुकनार असां मनात येत सलां. मग खेळताना में मद्यां मद्यां घरात जावनी आईला विटवित सल्यां. ‘आई, चल गे जावया देवळाकडा’. ‘जावया गो थोडे वेळान. मामा बरोबर जायवेचां’. आई सांगत सली. असां दोन-तीन वेळा ज़ालां की मग आई कडथीन एक धेकणो पडत सलो.

मोठेलो मामा न्हावनी बी देवळांत जायवेची तयारी करीत सलो. रामजन्माला पाळणो धरेचो मामाचे घरचो मान से. मामा रामाचो पाळणोय बी म्हणत सलो. बाबगो मामाय न्हावनी पूजा करनी तयार हत सलो. हेगडा चुलीकडा मामी बरां बरां रांदीत सली. गोडसां सतच सलां. बारकेल्या मामीन केलेलां दाट दाट सांबारां आमला एकदम बर्रां लागत सलां. गोडसेसारखां भुरकाव्वे मजा येत सली. सगळी तयारी हतकच आई आमला भुरगेना सादवीत सली. ‘चला गो. जावया’. हो साद आयकेला आमचे कान तसे पडव्याचे वाटान वळयलेलेच सत सले. ‘हांSSS’ असां म्हणत में खळेत्थीनच देवळाकडा जायवेची वाट धरीत सल्यां.

‘अगो, भूताय कशी जांव नाका. हेगडा ये. केसांना फणी मारुया’. आई हातात फणी घेवनीच भायेर येत सली. तितकेत मोठेलो मामा जांव लागत सलो. रामजन्म वेळावर करे मामा मात्सो लवकरच घराकड्थीन जायवे जात सलो. आईन केस उगवे साद घालयोन की माला मनात्थीन राग येत सलो. किताला हवी फणी-बीणी. तेत अणि वेळ जात सलो. एतां उशीरच हनार. असां मनात घोळवीत में केस सारखे करनी घेत सल्यां. मामी कितकांय लवकर रांदे सुरू केला तरी शेवटी मात्सो उशीर म्हणसत तो हतच सलॊ. मोग आमी घाई करनी दुपारचे कडावर धावत धावत देवळात पावत सलों. दहा मिनिटांची सुद्धा वाट नतली. पण ‘कितकां म्हणी दूर से तां देऊळ’ असांच तेवेळा दिसत सलां.

झरीकडा पावतकच कितकेसेच लोक बरे तयार होवनी मोठमोठेन बोलत, हसत – खिदळत देवळाकडा जाताना दिसत सले. ते दिवसा देऊळ एकदम वेगळांच दिसत सलां. देवळाचे मंडपात पाट्यांना रंगीबेरंगी बोंदेरा ( पताका) लायलेली दिसत सली. ती वारेवर्ती हालताना मध्यांच फर्र फर्र आवाज करीत. सगळे कडा गर्दीच गर्दी बगे गावत सली. सगळे लोक एकदम झेतान ओगीच ह्यावाटान त्यावाटान बोवाळत ऱ्हेत सले. माला जाले चिड्डेच हत सलां. इवळेस्से हातान लोकाना धुकलीत ताईचो हात घट्ट धरनी वाट काढीत काढीत आमी सगळी एकदाची रामाचे पाळणेकडा पावत सलों.

पाळणेला चारय वाटान कितके तरी फुलांचे वळेसर लावीत सले. पाळणेत भीतरय फुलांच फुलां, नारळ, खण असां माला येवजसे. ते दिवसांत आबोल्यां अणि चाफेची फुलांच दिसत सलीं. चाफेंचो एक मंद वास अणि तेत भर घाले देवळांत लायलेल्यो उजवाती, निरांजना, कापूर, गंध,… असे सगळे वास एकीकडा येवनी उनान तापलेलां वातावरण ताजां थेवीत सले. माला पाळणेतलां मात कांयच दिसत नतलां. मोठे उंच लोक पुढां उभे सतकच कितां दिसनार से कपाळ! केंचेतरी खाचीतत्थीन फक्त पाळणो हालताना माला दिसत सलो. बरेच लोक रामाचो पाळणो म्हणत सले. हे सगळे लोकांत माला मोठेलो मामा मात सारको दिसत सलो.

माजो मामा पाळणो धरसे हेचांच माला अप्रूप सलां. रामजन्म जाले उपरांत मामा हातात नारळ घेवनी गर्द्यात्थीन वाट काडीत कडाला सरत सलो. आपण एक मोठ्ठां जबाबदा-याचां काम व्यवस्थितपणान पार पाडलां असो समाधानाचो भाव तेचे चेहेरेवर दिसत सलो. सगळे लोक मोग ‘बाळ रामाचां’ दर्शन घेव्वे एकच गर्दी करीत सले. माला जालेवर दर्शन घेताना रामाचां तोंड दिसतच नतलां. पाळणेकडा पावतकच आई माला उखलूनी धरीत सली. हो बघ राम. तां बारीकसां तोंड दिस्से तो राम असा सांगत सली. फुलांनी भल्लेले पाळणेतला तां एवढास्सां तोंड माला मोठे यत्नान दिसत सलां.

तितकेत पाठले लोक आमला धुकलीत पुढां येत सले अणि माजां राम दर्शन हत सलां. तेवेळा मंडपातच दुसरे कडाला एक बाई पाटावर बेसत सली. कपाळाला ठसठशीत कुंकू, धारीकाठाचा गुलाबीसां नऊवारी कापड, मोठ्ठो आंबाडो, तेवरती आबोल्याचे वळेसर, गळेत माळो, हातभर कांकणां असे थाटात ती मांडी घालनी बेसत सली. त्याचेवर भार येत सलो. ती कोणाकोणाला कितां कितां सांगताना दिसत सली. बाकी बायलो त्याला कुंकू लावनी, ओटी भरनीं नमस्कार करीत सल्यो. आमी दूरथीन त्याला बगीत सलों. आईन माला ती ’राणी’ म्हणी सांगितलेलां येवजसे.

खडक्या गावात राणेंचां प्रस्थ मोठां नी मानाचां! राणे घरातले लोकांकडा बोलताना ‘येया जी’, ‘बसा’, ‘चला’ असां मान देवनी बोलेची पद्धत से. ही बाई त्यांहांचे राणे घराणेतली सयेल बहुतेक करनी. म्हणी ती ‘राणी’. माला ती कौसल्या राणी का कितां असो प्रश्न पडत सलो. पण त्याचे तकल्यावर मुकुट घायलेलो नसत सलो. थोडे वेळान हळदी कुंकू चालू हत सलां. आमी बरोच वेळ देवळात ऱ्हेत सलों. आईला कोण कोण ओळखीची हटकीत सलीं. ‘अगो दुर्गी, केन्ना येयलय…’ अशी संवादाची सुरवात हत सली. बरोबर भुरगेंचीय विचारपूस करीत सली. तेत एक आपलेपणा अणि कौतुकाचो भाग मोठो सत सलो हे एतां कळसे. ‘ही अमकी. ल्हानपणात माजेबरोबर सद्दानी खेळे येत सली’, ‘ही तमूक. आमचेत्यां चारीचो पेंडको हाडीत सली’ अशी आई आमला तेंची ओळख सांगत सली. आई अणि ल्हान सली, खेळत सली हे माला खरांच दिसत नतलां. अश्यो गजाली हता हता चणे, प्रसाद खावनी आमी परत मामाचे घराकडा चालो लागत सलों. घरा पावलों तरी देवळांतलो तो थाटमाट, उत्साही वातावरण, पाळणेचे सूर…हे सगळेत्थीन भायेर येव्वे हत नतलां.

घरा येतकच जेवणां झालीं की आमला भुरगेंना परत देवळाकडा धाव मारीनशी दिसत सली. पण आमचां कोण आयकसे! एता मात्शी घरातच बेसा असो हुकुम येत सलो. तेमुळां संध्याकाळ हयवेची वाट बगीत बेसत सलों. संध्याकाळां हात-पाय धोवनी देवाचां म्हणे बेसत सलों. आजचो एक दिवस सुद्धा, ’आज सोंदे म्हणेचां’ असां कोणच म्हणत नतलो. आमी मामाकडा आयलों सां किंवा आज रामनवमी अशी कसलीच कारणा चालत नतली. पण कितांय सांगा, ते दिवसा रामरक्षा म्हणे बरो नेट येत सलो हेंय बी तितकांच खरां. सगळां कितां तां म्हणोनी जालां की मोग बाबगो मामा, डोळे धापनीं कितको तरी वेळ एक्का लयीत ‘ऎकूनी धावा कानी चिदंबर प्रकट बानी धानी’ हो धावो म्हणत बेसत सलो.

भायेर काळोख तेमुळां आमी भुरगीं ओग्गी हेगडा तेगडा बेसोनी ऱ्हेत सलों. तो मंत्र सतत आमचे कानावर पडत सलो. एका प्रकारान आमचे कडथीनय बी नकळत ध्यान हत सलां. मनात मात नाटकाचे वेध चालू सत सले. कय एकदा मामाचो जप सरसे असां हत सलां. पण मामा आपलो सद्दासारखोच तल्लीन होवनीं म्हणत बेसत सलो. तेडला रामनवमीला दोन नाटकां हत सली. पयले दिवसा ऎतिहासिक अणि दुसरे दिवसा सामाजिक नाटक. ते काळात गावातली नाटकां म्हणजे मन उमेदी करेची एक मोठी पर्वणीच!

नाटकाचे नावा वरथीन तेंत असां सनांर नी तसा हनांर असां काल्पनिक चित्र मनात घोळत उरत सलां. सो. ते दिवसा संध्याकाळचे वेळा मामात्यां नारळ बी न्हेव्वे गावातली कोणय येत सलीं. तेंचे कडथीन नाटकाशी संबंधीत कितां तरी गजाली कानावर पडत सल्यो. अमकेन यंदा पार्ट घेतलोन से, येसायी अमकेचे घरांत जाल्यो, नाटकात दोन नट्यो सत असां कितां कितां… मोग नाटकाची उत्सुकता अणि इवळी ताणत सली. नाटकाला जाताना बरोबर शेंदरी घेवनी जात सलों. नाटक सुरु हयवेचे आदी त्याहां आयलेले दुकानानी फेरी मारे मजा येत सली. लोक घडघडॊ खेळत सले, चहा प्येत सले. भजेंचो बरोss वास येत सलो. पण आमला खायवे मिळत नतलीं. खूपसे लोक पानपट्टी खात सले. आमी पयली वोता-यांचे दुकानात जावनी चेंडू, सऱ्यावर धावणारो मारुति, एखादी रिबीन अशी मोठ्ठी खरेदी करीत सलों.

मोठेलो मामा खडक्याचेच खाजेकारा कडथीन ताजां, कुरकुरीत, खूप तीळ नी आलां घायलेलां खाजां अणि तिखट आलेची कापां हाडीत सलो. दुकानांची फेरी जाली की आमी देवळाचे पायऱ्यांकडा शेंदरी घालनी बेसत सलों. एकदा माजी मजाच झाली. नाटक शिवाजीवर सलां. सगळे नटांचे कपडे एकदम चकचकीत, जर लायलेले. दादलेंचे सुद्धा कानात, गळेत मण्यांचे दागिने…कमराला तलवार, तकल्याला मंदिल नायजालेवर मुकुट, रंगयलेली तोंडा असे अवतारात गावातलेंना सुद्धा पार्टी ओळखे येत नतले. . ‘हो बाये कोण? वोळखोकच ना मियां. हो तो बाये वंडाळ्यावयलो अमको, हो त्या अमक्याचो झील म गे.’ असे प्रकारचे लोकांचे आपसांतले संवाद कानावर पडत सले.

नाटक बरां रंगात आयलेलां. त्वेशपूर्ण संवाद, गाणी, लढाई …सगळाच माजे मनात भरत सलां. अणि मोग पुडले प्रवेशाला दरबारात धिप्पाड सरदार अफजल खान आयलो अणि दात ओठ खात, तलवार नाचवीत मोठमोठेन शिवाजीला मारेची प्रतिज्ञा करू लागलो. तेला बगनीच माला धडकी भरली. हा…हा…हा करनीँ हसतकच ते विचारुच नाका. खानाची गोष्ट खबर सतानाय हे खानाला बगनी माला खूप भंय दिसलो. एतां शिवाजीला तो मारनार से गो? हो केवडो मोठो से म गो? असां में माजे चंद्रकलाताईला विचारलां. तेड्ला त्याणी हसोनी म्हटलान ‘तसा नस्से. शिवाजीच तेला मारनार से’. पुढां त्याणी माला हो खान म्हणजे आमचो धोंडे मामा (केशव जोशी) असा सांगितलां. मोग में बारीकसाणीन तेला बगू लागल्यां. आवाजावरतीन बी माला खात्री पटली. मोग मे नाटक अधिक आवडीन बघू लागल्यां. मामाचे भारदस्त आवाजान सगळी स्टेज सामकी हालोनी जात सली. लोकय बरेच उत्साहित जाले सले. नाटकाचे शेवटी खानाचे वेशातलो मामा खालती पडतकच माला खूप वाईट दिसलां. तेत अणि लोकानी खूप टाळ्यो बी मारल्यो सल्यो म्हणी इवळां जास्तच. एतां सुद्धा माला धोंडेमामाची ती वेषभूषा आठवसे.

दुसरे दिवसा दुपारचे वेळा मामाकडा आयलेले धोंडेमामाला बगनी माला थोडो भयच दिसलो सलो. तेणी माला ‘कितां गो म्हणसय’ असां हसत हसत विचारलान. ते वेळचो तेचो तो प्रेमळ आवाज आयकोनॊ माजो भय पळोनी गेलो.

रामनवमीचे ते दोन दिवस सोपले की आमी परत घराचे वाटाला लागत सलों. मामा पाववे येत सलो. वाटांत, घरा येतकच अणि पुडले कांय दिवससुद्धा आमी रामनवमीच्योच गजाली करीत सलों. ते दोन दिवसांतली सगळी मजा मनात घर करनीं उरत सली पुडले वर्षाचे रामनवमीची वाट बगीत.

आज खूप वाईट दिस्से की गेले कितकीशीच वर्शां मनात सोवनीं सुद्धा में खडक्या रामनवमीला पावल्यां नाय. एतां मोठेलो मामा, बाबगो मामा, आई, माम्यो, धोंडेमामा कोणच आमचेंत नाय. हीं सगळीं जणां सताना कसातरी करनीं एकदा रामनवमीला जावनीं येव्वे हवां सलां. आज ती माणसांच नाय मोग मामाकडा रामनवमीसाठी जायवेचो धीरच हत नाय. एतां ते दिवस परत कयच येव्वेचे नाय. सत त्यो फक्त आठवणी.